In letselschadezaken wordt de wijze waarop iemand zijn klachten presenteert vaak onbewust meegewogen in de beoordeling van ernst en geloofwaardigheid. Een emotionele presentatie roept sneller twijfel op. Een nuchtere houding wekt de indruk dat het wel meevalt.
Medisch gezien is die redenering onjuist — en zij kan leiden tot een vertekende inschatting van beperkingen.
Als huisarts en medisch adviseur zie ik dagelijks dat twee mensen met vergelijkbaar letsel zich totaal verschillend presenteren. De één spreekt uitvoerig en zichtbaar geraakt over de gevolgen van een ongeval, soms in aanwezigheid van familie. De ander relativeert en richt zich vooral op praktische vragen over herstel en werkhervatting.
Deze verschillen zeggen op zichzelf niets over de ernst van het letsel. Zij zeggen iets over context.
In mijn medische vorming, mede beïnvloed door mijn Zuid-Afrikaanse achtergrond, speelt het begrip ubuntu een rol: een mens staat niet los van zijn omgeving. Gezondheid en lijden worden niet uitsluitend individueel beleefd, maar relationeel. Dat perspectief helpt om klachtenpresentatie niet te interpreteren als karaktereigenschap, maar als gedrag dat wordt beïnvloed door culturele, sociale en structurele factoren.
Het biopsychosociale model maakt duidelijk dat pijn uit meerdere lagen bestaat: de lichamelijke prikkel, de beleving, het ervaren lijden en het gedrag dat daaruit voortvloeit. De lichamelijke component kan vergelijkbaar zijn, terwijl de beleving en uiting verschillen. De wijze waarop iemand zijn klachten presenteert, is daarom geen betrouwbare maat voor ernst.
Culturele communicatiestijl is één van de factoren die klachtenpresentatie beïnvloeden.
Binnen Mediterrane en meer collectivistisch georiënteerde contexten, zoals bij veel Turkse en Marokkaanse cliënten, zie ik vaker een expressieve communicatiestijl. Emoties worden openlijk getoond en familie is geregeld aanwezig bij het consult. Dat past binnen een sociale context waarin ziekte en herstel gezamenlijk worden beleefd.
Tegelijkertijd kan binnen sommige gemeenschappen terughoudendheid bestaan in het spontaan benoemen van psychische klachten. Angst, herbelevingen of concentratieproblemen worden soms minder expliciet geuit dan lichamelijke pijn. Zonder gerichte uitvraag kunnen relevante beperkingen daardoor minder zichtbaar blijven.
Bij Nederlandse cliënten is relativering vaker hoorbaar. Klachten worden in perspectief geplaatst of geminimaliseerd. Dat kan ertoe leiden dat de impact van het letsel minder nadrukkelijk wordt verwoord, zonder dat dit iets zegt over de daadwerkelijke functionele beperking.
De typering van Poolse cliënten als primair stoïcijns vraagt om nuance. In de praktijk wordt regelmatig uitstel van hulp gezien, soms in samenhang met werkgerelateerde onzekerheid. Doorwerken ondanks klachten kan samenhangen met zorg om inkomensverlies of baanbehoud. Wanneer vertrouwen ontstaat, worden klachten vaak duidelijk en concreet benoemd. Terughoudendheid lijkt daarmee niet uitsluitend cultureel bepaald, maar mede contextueel.
Binnen iedere groep bestaat aanzienlijke individuele variatie. Het gaat om mogelijke patronen die gedrag helpen duiden, niet om vaste kenmerken.
Naast communicatiestijl speelt de sociaaleconomische positie een zelfstandige rol.
Arbeidsmigranten verblijven vaak tijdelijk in Nederland en hun verblijfsduur hangt samen met inkomen en arbeidsmarktpositie. Voor een deel van hen is werk direct gekoppeld aan huisvesting en zorgverzekering. Verlies van werk kan daardoor gevolgen hebben voor meerdere levensdomeinen tegelijk.
Chronische onzekerheid over inkomen of woonruimte veroorzaakt stress. Stress verhoogt spierspanning, verstoort slaap en kan herstel belemmeren. Dit mechanisme is fysiologisch verklaarbaar en niet cultuurgebonden. Wanneer klachten langer aanhouden of herstel stagneert, kan bestaansonzekerheid een onderhoudende factor zijn.
Een derde factor is systeemkennis. Onbekendheid met regelgeving rond ziekte, loondoorbetaling of verzekeringen kan leiden tot uitstel van hulp en beperkte medische verslaglegging in de beginfase. In een letselschadezaak kan dat later worden geïnterpreteerd als geringe ernst, terwijl het ook samenhangt met praktische of structurele belemmeringen.
Wanneer culturele communicatiestijl, sociaaleconomische positie en systeemkennis naast elkaar worden geplaatst, wordt duidelijk dat verschillen in klachtenpresentatie multidimensionaal zijn.
Voor de letselschadepraktijk betekent dit dat de nadruk moet liggen op functionele gevolgen. De toon van het verhaal, de mate van emotie of juist relativering, vormt geen zelfstandig criterium voor ernst.
Relevanter is wat is veranderd ten opzichte van de situatie vóór het ongeval: het functioneren op werk, in het huishouden en in sociale context, de slaap, de concentratie en eventueel vermijdingsgedrag. Objectivering via lichamelijk onderzoek en gevalideerde meetinstrumenten blijft daarbij essentieel.
Klachtenpresentatie is geen karaktereigenschap en geen bewijs van over- of onderrapportage. Zij wordt beïnvloed door communicatiestijl, sociaaleconomische positie en systeemkennis.
Uiteindelijk gaat het niet om hoe iemand spreekt over zijn letsel, maar om de aantoonbare gevolgen voor het dagelijks functioneren en het herstelbeloop.
Dit artikel is gemaakt i.s.m. Karolina Kwiatkowski van Kwiatkowski Legal
